پیشگیری بهترازدرمان است     ــ    
 
قرآن و علوم پزشكى  

زندگی سالم درپناه قرآن وعترت

قرآن و علوم پزشكى فصل اول:

 قرآن و علوم پزشكى فصل دوّم: قرآن و درمان بيمارى‏ها فصل سوم: قرآن و اسرار خلقت در علوم پزشكى‏

                        اعجاز علمى قرآن، ص: 297

درآمد:

قرآن كريم بزرگترين پيام الهى براى بشريت است كه هدف اصلى آن هدايت انسان به سوى نور است.

اما قرآن همانگونه كه درون انسان را نورانى مى ‏كند، برون و جامعه را نيز نور افشانى مى ‏كند و از اين رو بود كه نزول قرآن در عصر ظلمت و جهل و ظلم، چونان برقى درخشيد و از اعراب و ملتهايى كه اسلام را پذيرفتند در چند قرن چنان تمدن عظيمى بپاكرد كه چشم جهانيان را خيره ساخت.

يكى از عرصه‏هاى اين تمدن عظيم، علوم پزشكى بود. به طورى كه پس از مدت كوتاهى در كشورهاى اسلامى پزشكان بزرگى رخ نمودند. و رشد علوم پزشكى در جهان اسلام چنان اوج گرفت كه پى‏يرروسو در تاريخ علم خود مى‏ نويسد:

 «يكى از پادشاهان اروپا (منطقه باستيل) هنگامى كه بيمار شد براى معالجه به نزد دشمنان خود (يعنى مسلمانان) به شهر قرطبه آمد.» «1»

در كشورهاى اسلامى بيمارستانهاى متعدد و پيشرفته بنا نهاده شد. بطورى كه دكتر احمد عيسى بك در كتاب «تاريخ البيمارستانات فى الاسلام» حدود هشتاد بيمارستان را كه در كشورهاى اسلامى (در روزگار قديم) برپا شده بود معرفى مى ‏كند.

اين امر از بيمارستان صحرائى پيامبر (ص) در ميان چادرها در جنگ بدر شروع مى‏ شود و به امثال بيمارستان احمد بن طولون (تأسيس 259 ق) و بيمارستان نور الدين (556 ق) مى‏ رسد. كه سه قرن تمام بيماران را بصورت رايگان معالجه مى‏ كرد و به گفته مورخان 267 سال اجاق اين بيمارستان خاموش نشد و ...

و نيز بيمارستان كبير منصورى (684 ق) كه در مصر ساخته شد و بزرگترين بيمارستان قرون وسطى بود كه براى بيماران مختلف بخشهاى جداگانه داشت و شامل قسمت‏هاى داروخانه،

                        اعجاز علمى قرآن، ص: 298

تجربه خانه، بخش سرپايى، مطبخ، حمام، كتابخانه و يك مسجد و سالن مطالعه بود.

در اين بيمارستان پيشرفته بيمارانى كه به بى ‏خوابى مبتلا مى ‏شدند به قصه‏ گويان حرفه‏اى گوش مى‏ دادند و هنگامى كه يك بيمار فقير معالجه مى‏ شد مبلغى از طرف بيمارستان به او مى ‏دادند تا در مدت استراحت احتياج به كار كردن نداشته باشد. «1»

در شهرهاى بزرگ براى مراقبت ديوانگان تيمارستانها ساختند و در زمان المقتدر بيش از هشتصد و شصت پزشك مرد و دو پزشك متخصص در امراض زنان و مامايى وجود داشت. «2» اولين مدرسه پزشكى را در اروپا (ساليدين ايتاليا) مسلمانان ايجاد كردند. «3»

مسلمانان آثار جاويدانى را نيز به جهان عرضه كردند:

محمد بن زكرياى رازى (251- 313 ه. ق) كه از استادان طب محسوب مى‏ شود كشف الكل (الكحل) را به او نسبت مى‏ دهند و از جمله آثار او طب منصورى و طب الملوك است. «4»

ابو ريحان بيرونى (362- 430 ه. ق) نيز در پزشكى تحقيقات عميقى داشت. «5»

و نيز شيخ الرئيس ابو على سينا حسين بن عبد الله (370- 428 ق- 980- 1037 م) كه پزشك ماهرى بود و كتاب قانون او يك دوره كامل طب است «6» كه تا سالها در دانشگاههاى اروپا مورد استفاده بود.

راز رشد علوم پزشكى در بين مسلمانان:

اسرار توجه مسلمانان به دانش و بويژه علوم پزشكى را بايد در پيام‏هاى قرآن كريم و تعليمات اسلامى پيامبر (ص) و اهل بيت (ع) جستجو كرد.

( 1) پى‏يرروسو، تاريخ علوم، ص 117.

( 1) ر. ك: صبح الاعشى، ج 3، ص 369 و رحلة ابن بطوطة، چاپ پاريس، ج 1، ص 71 و محمد رضا حكيمى، دانش مسلمين، ص 172- 173 با تلخيص.

( 2) عبد الرزاق نوفل، مسلمانان و دانش جديد، ص 123.

( 4) محمدنژاد، فرهنگ دانستنيها( جهان دانش)، ج 1، ص 745.

 ( 5) همان، ص 743.و250

 

قرآن در بيش از 700 آيه ماده علم را به كار برده و بارها مسلمانان را دعوت به تفكر و تعمق در پديده‏هاى طبيعت كرده است به طورى كه در آن حدود 750 آيه در زمينه خداشناسى از راه علوم طبيعى گرد آمده است. «7»

اما در كنار اين دعوت عمومى به دانش، موارد خاصى نيز وجود دارد كه انسان را به‏

                        اعجاز علمى قرآن، ص: 299

طرف شاخه‏ هاى علوم پزشكى متمايل مى ‏كند و شايد يكى از علل عمده توجه مسلمانان به علوم پزشكى همين آيات باشد. برخى از اين موارد عبارتند از:

الف: دعوت انسان به تفكر و دقت در منشأ پيدايش انسان و مراحل خلقت او:

فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ «1» «پس انسان بنگرد كه از چه چيزى خلق شده است.»

إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ «2» «بدرستى كه ما انسان را از آب نطفه مختلط آفريديم.»

ب: دعوت انسان به تفكر در ساختمان وجودى حيوانات:

أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ ... «3»

 «آيا به شتر نمى ‏نگرند كه چگونه آفريده شده است» پ: دعوت به شناخت غذاها:

فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى‏ طَعامِهِ «4» «پس انسان به غذاى خويش بنگرد (و تفكر كند») ت: حرام كردن برخى خوردنيها مثل گوشت خوك و مردار و شراب كه موجب برانگيختن حس كنجكاوى مسلمانان براى پى بردن به حكمت آن احكام شد (در ادامه نوشتار اين مطالب را توضيح خواهيم داد.)

ث: برخى از احكام و عبادات مسلمانان با مسأله سلامت و بيمارى مرتبط است و پزشكى مى‏ توانست در تشخيص اين موضوعات كمك شايانى به فقه (احكام عبادت) باشد.

مثال: روزه بر انسان سالم در ماه مبارك رمضان واجب است اما بر انسان بيمارى كه روزه برايش ضرر دارد يا موجب شدت بيمارى او مى‏ شود واجب نيست. «5»

همچنين استعمال آب براى غسل و وضو در مورد بيمارانى كه براى آنان ضرر دارد جايز نيست. «6»

( 7) دكتر مهدى گلشنى، قرآن و علوم طبيعت، ص 59، نشر مطهر، 1370.

( 1) طارق/ 5.

( 2) انسان/ 2.

( 3) غاشيه/ 17.

( 4) عبس/ 24.

( 5) ر. ك: رساله‏هاى عمليه مراجع معظم تقليد، در بحث تيمم و روزه از جمله توضيح المسائل مراجع، ج 1، ص 612 و ص 356 از دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، فتواى 12 نفر از مراجع تقليد، 1376 ش.